AMSTERDAM HAVENS - OOST

Geschiedenis van het gebied Havens-Oost

Geschiedenis van de Oostelijke havens, de scheepvaart, de havenbedrijven, de bewoners, de havenarbeiders, de passagiers en de kunstenaars in het gebied.

Havens-Oost - zicht op IJ

De geschiedenis van de havens ten oosten van het Amsterdamse stadscentrum dateert van de 17e eeuw. Deze havens zijn geleidelijk aan uitgebreid, tot ze tenslotte in de tweede helft van de twintigste eeuw verlaten zijn, omdat ze te klein geworden waren. Een nieuw, groter havengebied bevindt zich nu aan de westzijde van de stad en de voormalige havens ten oosten van de stad zijn nu veranderd in waterrijke woonwijken rond de oude havenbekkens.

De geschiedenis van de havens is vrij turbulent geweest. Belangrijke historische ontwikkelingen kregen al snel hun weerslag in de havens met hun internationale karakter en hun verschillende sociale invloeden. Er zijn nog her en der sporen te vinden van een aantal belangrijke gebeurtenissen, bijvoorbeeld bij de bewoners van het gebied, in de vormgeving van het gebied of in de vorm van monumenten of kunstwerken.

In de middeleeuwen bestond dit gebied nog grotendeels uit zee. De voormalige Zuiderzee (nu IJsselmeer en Markermeer) bevond zich toen nog veel dichter bij de stad. Een ander gedeelte van het gebied bestond uit drassig, moerassig gebied met wat kleinere eilanden en wat weidegrond hier en daar. Het eilandje Paardenhoek was bijvoorbeeld enige tijd een cavaleriestation. Aan de westzijde van het gebied lag de zeventiende eeuwse stad met zijn toenemende uitbreidingen in oostelijke richting.

De zeventiende eeuw wordt wel eens de Gouden Eeuw van Nederland genoemd. Het was een tijd van expansie, toename van internationale handel en overzees reizen, maar ook een tijdperk van oorlog. Soms ging het om veroveringsoorlogen, soms om bevrijdingsoorlogen. Zo werd de Tachtigjarige oorlog, een bevrijdingsoorlog tegen Spanje, gedeeltelijk op zee uitgevochten en daarbij maakte men dan onder andere gebruik van deze havens.

  Havens-Oost - historische havenkraan

Ook de zeehelden, of zeerovers, zo men wil, gebruikten dit gebied wel als uitvalsbasis. Piet Hein was een van de meest roemruchte zeehelden (-rovers). Een van de belangrijkste straten in het gebied is naar hem genoemd, evenals de tunnel die dit gebied met het oostelijk gedeelte van de ringsnelweg A 10 verbindt.

Verder staat er in het Oostelijk Havengebied een groep zilverkleurige appartementsgebouwen die 'de Zilvervloot' heet in herinnering aan een bekende episode uit de oorlog tegen Spanje, waarbij Piet Hein deze vloot, die rijk beladen uit Spaans koloniaal gebied terugkeerde, op de Spanjaarden veroverd heeft.

In die tijd werd er ook flink gesmokkeld via dit gebied. Om dit tegen te gaan besloot men eerst om te proberen dit gebied in een militair oefengebied te veranderen, maar dat bleek niet goed mogelijk te zijn.

Daarna besloot men om het gebied dan liever voor zakelijke doeleinden te gebruiken, voor zover dat mogelijk was. Er werden bijvoorbeeld enige windmolens gebouwd, die voor industriele doeleinden gebruikt werden, en bij deze industriemolens waren dan ook wat laad- en losfaciliteiten voor de scheepvaart nodig. Zo begon het gebied geleidelijk aan te veranderen in een havengebied en bedrijventerrein.

De eerste drie zeventiende-eeuwse windmolens, met de namen Hoop, Liefde en Fortuin, waren molens voor de houtzagerij. Deze molens bestaan nu niet meer, maar de herinnering is bewaard in een nieuw appartementencomplex met dezelfde naam. Er is nog een enkele windmolen uit die tijd overgebleven, de Gooyer. Hier is nu bierbrouwerij het IJ met cafe en terras gevestigd. Men brouwt en verkoopt daar traditioneel Amsterdams IJ-bier.

Rond deze tijd werd een van de eerste stadsziekenhuizen, het Pesthuis, ook in deze omgeving gevestigd. Zoals de naam al suggereert werd dit ziekenhuis gebruikt om mensen met de pest te behandelen; het ziekenhuis werd echter ook gebruikt voor algemene behandeling van arme mensen. Het Pesthuis bezat ook een grote vijver voor de visvangst; 'het sieke water' geheten. Het is maar de vraag waar die naam op sloeg. Misschien is het afkomstig van de eigenaar van de vijver, maar misschien ging men er ook wel van uit dat deze vijver zelf ziektes verspreidde. Dat laatste was best mogelijk in een tijd waarin bijvoorbeeld malaria en cholera nog regelmatig voorkwamen.

Er was echter ook een mooie en aantrekkelijke kant aan dit gebied in die tijd. De schilder Rembrandt wandelde hier bijvoorbeeld graag over de dijken en hij heeft een aantal schetsen van de omgeving gemaakt. Een aantal daarvan zijn bewaard gebleven, zodat we nog vrij goed weten hoe dit gebied er enkele eeuwen geleden uit gezien moet hebben. Het werk van Rembrandt toont een rustig, landelijk gebied met de stad en zijn bedrijvigheid op de achtergrond.

Havens-Oost - zicht op Java eiland




De Oostelijke Eilanden, die geleidelijk aan zo rond de achttiende eeuw ontwikkeld zijn, vormden in die tijd een gebied met havenbekkens, bedrijven en woonwijken. De bewoners van dit gebied waren politiek gezien licht ontvlambaar, in sommige gevallen omdat zij duidelijke overtuigingen hadden en in andere gevallen omdat zij nogal veel gedronken hadden. In de achttiende eeuw was er nogal veel strijd in dit gebied tussen koningsgezinden en republikeinen (zogeheten 'patriotten'). De koningsgezinden, die de bijnaam 'de bijltjes' hadden, zijn tijdens gevechten eens grondig in de pan gehakt door hun tegenstanders, de republikeinen. De term 'bijltjesdag' is toen ontstaan en die term is nog wel in gebruik. Niet zo veel later echter veranderde de Nederlandse republiek in een monarchie, zodat deze 'bijltjes' dan alsnog de overwinning hadden behaald.

De achttiende eeuw was verder zeker geen bloeitijd voor het havengebied. Na de goede zeventiende eeuw werd de achttiende eeuw een tijd van stagnatie en achteruitgang.

Ten tijde van de Franse overheersing aan het einde van de achttiende eeuw werd een gedeelte van het gebied, dat economisch niet meer zo sterk was, door het Franse leger gebruikt voor huisvesting en als oefenterrein. Er zijn her en der nog wat statige gebouwen uit die tijd overgebleven, die nu echter een andere functie hebben. En tot op de dag van vandaag is er nog altijd een militair terrein, nu van de marine, in dit gebied aanwezig.

In de negentiende eeuw ontstond er weer behoefte aan uitbreiding van het havengebied: het gebied van de Oostelijke Eilanden was te klein geworden voor scheepvaart en bedrijvigheid rond de haven. Geleidelijk aan werden de havens verder uitgebreid in oostelijke en noordelijke richting en zo kwam het Oostelijk Havengebied tot stand.

Havens-Oost - historisch schip
Het grootste gedeelte van dit nieuwere en grotere Oostelijk Havengebied werd in het begin van de twintigste eeuw gebouwd in het water en in het moerassige gebied aan de rand van de Zuiderzee.
Er kwamen in die tijd ook steeds minder zeilschepen en steeds meer stoomschepen. Ook de bedrijfsgebouwen en de pakhuizen werden groter, in overeenstemming met de nieuwe situatie.

Er was met name veel handel met Oost-Indie (vooral Indonesie), West-Indie (vooral centraal Amerika en de kolonien daar) en met de Levant (het nabije oosten).

Sommige nieuw ontwikkelde haveneilanden zijn naar eilanden in Oost-Indie genoemd, bijvoorbeeld Java of Borneo. De pakhuizen direct aan het IJ werden naar de diverse continenten genoemd.

Deze voormalige pakhuizen zijn nu in de meeste gevallen verbouwd of vervangen en de nieuwe appartementencomplexen zijn ook weer naar de werelddelen genoemd.

Havens-Oost - EntrepotbrugDe pakhuizen uit deze latere tijd hadden vaak een specifieke bestemming; ze dienden vaak voor de opslag van een bepaald soort goederen (bijv bulk). De havenarbeiders waren ook gespecialiseerd in het werken met specifieke producten. Zij waren georganiseerd in een soort gildesysteem en ze waren vaak herkenbaar aan de kleur van hun hoeden. Deze organisaties waren vaak ook naar de kleur van de hoeden genoemd. De meeste van deze organisaties bestaan nu niet meer; een enkele is er nog, maar het is nu geen organisatie van havenarbeiders meer. Alleen de naam is bewaard.

 

Er vertrokken ook passagiersschepen uit het Amsterdamse havengebied. Mensen reisden bijvoorbeeld per schip tussen Amsterdam en Azie of Midden-Amerika. Emigranten uit Midden- en Oost-Europa arriveerden per trein in de stad om dan per schip verder te reizen naar Noord of Zuid Amerika. Deze emigranten moesten dan soms enkele dagen wachten op het vertrek van hun schip en dan konden ze bijvoorbeeld in het monumentale Lloyd hotel verblijven. Dit was een typisch emigrantenhotel in het begin van de twintigste eeuw.

  Havens-Oost - woningen uit haventijd

Sommige officieren of andere wat hogere functionarissen waren gehuisvest in het Oostelijk Havengebied. Hun huizen staan er nog steeds. De havenarbeiders, spoorwegwerkers en de gewone bemanningen van de schepen woonden gewoonlijk in de wijken buiten dit gebied en dan vooral op de aangrenzende Oostelijke Eilanden, het wat oudere havengebied.

Tegen het einde van de negentiende en begin twintigste eeuw waren de woonomstandigheden nogal slecht en de inkomens van de arbeiders waren ook bijzonder laag. Er waren regelmatig stakingen, relletjes en oproer in deze omgeving als onderdeel van de sociale strijd voor betere woon- en leefomstandigheden, hogere lonen, etc. Er vonden bijvoorbeeld een aantal historische acties plaats in dit gebied. De bekendste is wellicht de spoorwegstaking van 1903, die in het havengebied plaatsvond. Deze staking werd gebroken door het leger, maar het werd een symbool voor de socialistische beweging, die in de loop van de twintigste eeuw meer invloed verwierf.

In de loop van de twintigste eeuw zijn de woon- en leefomstandigheden verbeterd en de lonen zijn verhoogd; de strijd hiervoor vond vaak in en rond de havens plaats.

Havens-Oost - Loods 6 In de hongerwinter van 1917 vond een ander bekend oproer plaats in dit gebied, het Aardappeloproer. Men hield de treinen geladen met aardappels aan, om de aardappels eruit te halen en ze in de arbeiderswijken te verspreiden. Ook dit oproer is door het leger beeindigd. Het had vrij veel invloed op de versterking van de communistische beweging in deze woonwijken van havenarbeiders.

Aan de andere kant werden enkele van de eerste nieuwe huisvestingsprojecten ter verbetering van de levensomstandigheden van de arbeiders juist in dit gebied op poten gezet. De nieuwe huizen hadden bijvoorbeeld grotere ramen en stromend water. Er waren ook nogal paternalistische socialisatieprojecten voor de zogeheten 'asociale armen' in deze omgeving en daar was zelfs een apart schiereilandje voor ingericht, afgesloten met een bewaakt hek.

In de tweede wereldoorlog is het Lloyd hotel, dat tot voor die tijd als emigrantenhotel dienst deed, door de Nazis in gebruik genomen als martelgevangenis voor verzetslieden. Deels om die reden en deels om meer traditionele redenen kreeg de bekende Februaristaking tegen de Nazi-bezetting veel steun in het havengebied.

Na de tweede wereldoorlog is het Lloyd hotel eerst een gevangenis voor Nazi's geworden en kort daarna werd het pand veranderd in een jeugdgevangenis. Dit laatste bleef zo tot in de jaren zeventig, toen men dit wegens veranderende opvattingen over jeugdzorg en dergelijke niet langer acceptabel vond. Het Lloyd hotel kwam toen leeg te staan en werd gekraakt. Tot aan het jaar 2000 is het pand bewoond geweest door krakers, in veel gevallen artiesten, die hier ook wel ateliers hadden. In het jaar 2000 is men begonnen met de renovatie van dit fraaie, maar verwaarloosde pand. Het is nu weer een hotel en daarnaast een culturele ambassade.

 

In de jaren 70 van de twintigste eeuw zijn de rederijen en andere havengebonden bedrijven ook uit dit havengebied vertrokken. De havenbekkens waren te smal en te ondiep geworden voor de nieuwe, grotere schepen, er was te weinig ruimte voor bedrijfsvestiging en de wegen van en naar het gebied waren ook al niet geschikt meer voor het grotere moderne wegtransport. Het havengebied werd overgenomen door krakers, stadsnomaden en woonbootbewoners. Duizenden van hen woonden hier jarenlang en ze hebben een heel eigen, alternatieve gemeenschap ontwikkeld in dit gebied. Er woonden bijvoorbeeld nogal wat mensen in caravans of zelfgebouwde hutjes. Hoewel deze krakersgemeenschap nu grotendeels verdwenen is, zijn er wel veel sporen van deze tijd terug te vinden in het gebied. Sommige horecagelegenheden handhaven bijvoorbeeld iets van de sfeer van die tijd. Er zijn ook een aantal boeken en films over deze tijd beschikbaar.

Verder zijn er nog altijd veel woonboten in het gebied, vaak fraai beschilderd en versierd met bloembakken en dergelijke.

Havens-Oost - woonboten met bloemen

Rond de eeuwwisseling van de twintigste naar de eenentwintigste eeuw ontstond commotie over al deze bloembakken, die naar de smaak van de gemeente soms wel erg uitdagend en storend op stoepranden opgesteld stonden, hoewel de bewoners er juist blij mee waren. In de 'groen-strijd' rond deze bloemen leefde weer iets van de oorspronkelijke geest van het gebied op. Ondertussen staan de bomen en de bloembakken er gewoon, hoewel soms iets ingetogener dan voorheen.

De meeste krakers en stadsnomaden verdwenen toen de herontwikkeling van dit gebied begon, maar een gedeelte van hen is hier gebleven. Deze voormalige alternatieve gemeenschap van krakers en (would be) artiesten heeft de sfeer in het gebied onmiskenbaar beinvloed en dit maakt nu deel uit van de haven-nostalgie.

Na jarenlang plannen en discussieren startte de herontwikkeling van het gebied zo rond de jaren negentig van de vorige eeuw. Dit grote project, dat zich over het grootste gedeelte van het voormalige havengebied uitstrekt, is nu bijna voltooid, hoewel sommige deelprojecten, bijvoorbeeld die direct ten oosten van het Centraal Station, pas over enige jaren opgeleverd zullen worden.

Het gebied heeft nu een heel eigen karakter gekregen, deels havenachtig, met behoud van een aantal historische elementen, en deels modern, innovatief en creatief.

De meeste huidige bewoners van het gebied zijn meer middenklassers, van het type professionals. Hoewel men er niet op gerekend had zijn er ook vrij veel gezinnen met jonge kinderen in het gebied verschenen.

De andere webpagina's van deze website bieden hier meer informatie over.

 

Er zijn verder een aantal interessante boeken te verkrijgen over de voormalige havens van Amsterdam. Hierin wordt de geschiedenis van het gebied uitgebreider behandeld. Boekhandels in de omgeving hebben gewoonlijk wel wat in de aanbieding of ze kunnen adviseren op dit punt.

Havens-Oost - IJ-meer

Zie ook:
architectuur
uitgaansleven


home